Artikelen door Erik Schaap

De joodse school in Zaandam (1941-1942)

Het is een detail in de geschiedenis van de Zaanse jodenvervolging, maar dan wel een detail dat tot nu toe onbekend was. Zaandam beschikte in de Tweede Wereldoorlog heel even over een joodse lagere school. De gemeente Zaandam kende door de jaren heen openbaar en bijzonder onderwijs. De laatste categorie betrof vooral katholieke en protestants-christelijke […]

Het eerste joodse slachtoffer uit de Zaanstreek

Begin 1941 waren de Zaanse joden nog niet verdreven naar het Amsterdamse Judenviertel. Dat zou pas een jaar later gebeuren. Veel Amsterdamse joden volgden toen zelfs nog dagelijks de omgekeerde route, van Amsterdam naar Zaandam. Ze werkten bij Verkade (om koekjes en chocola in te pakken), in de essencefabriek van Polak en Schwarz of op het Hembrugterrein, waar de Artillerie-Inrichtingen […]

De Artillerie Inrichtingen en de jodenvervolging

Op 25 februari 1941 brak in Amsterdam de Februaristaking uit. De Communistische Partij Nederland had er toe opgeroepen, onder meer uit protest tegen de jodenvervolging. Een van de eerste Zaanse bedrijven waar die dag de neiging ontstond om ook het werk neer te leggen waren de Artillerie Inrichtingen in Zaandam. Directeur F.Q. den Hollander gooide roet in […]

14 januari 1942: Zaandam wordt ‘Judenrein’

Zaandam werd in 1942 als eerste Nederlandse gemeente ‘Judenrein’ gemaakt. Deze ‘evacuatie’ was een tussenstap in de ‘Endlösung’. Een document of een verklaring waarom Zaandam door de nazi’s werd aangewezen als proefgemeente is nooit gevonden, maar de grote rol van deze stad bij de Februaristaking -een klein jaar eerder-, de aanwezigheid van een antisemitische burgemeester en de geringe afstand […]

Twee Zaanse verzetsstrijders, één brief

In het voorjaar van 1941 arresteerden de nationaal-socialisten Jan Kalff (1901-1974), de burgemeester van Krommenie. Hij werd Duitsvijandig bevonden en belandde daarom in de gevangenis te Scheveningen, ook wel bekend als het Oranjehotel. Na enige tijd kreeg hij bij toeval gezelschap van een streekgenoot, de Koger Dick de Vries. Die werd onder meer verdacht van […]

Hendrik van der Kraan, van beroep jodenjager

In vrijwel geen enkel boek over de Zaanstreek tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt zijn naam genoemd. Toch herbergde Zaandam gedurende die jaren een van de grootste jodenjagers die Nederland kende: Hendrik van der Kraan. Hoogste tijd dus om deze meedogenloze politieman wat meer aandacht te geven.   Hendrik van der Kraan (Schiedam, 30-10-1897) komt in 1930 […]

Zaanse handel met Westerbork

Medio 2011 verscheen het boek ‘Bloembollen’ voor Westerbork. Daarin is onder meer nauwgezet vastgelegd hoe een groep Zaanse doopsgezinden de joodse gevangenen in kamp Westerbork steunde met voedselpakketten en andere goederen. Er is echter ook een ander verhaal te vertellen over Zaanse produkten die naar Westerbork gingen. Want het verzet tegen de nazi’s mag in […]

Antisemitisme door vriend en vijand

Het was een opvallend bericht in het Noordhollands Dagblad van 10 december 2010 (overgenomen door onder meer Het Parool en GeenStijl): in 1943 stuurde een Nederlandse diplomaat in Bern een document naar de Nederlandse regering in ballingschap met daarin een ontluisterend advies over de benoeming van joden. Zijn tekst: “Uit Nederland komen reeds lang vele […]

Mislukte aanslagen van het Zaanse verzet

In de Zaanstreek werden tussen 1943 en 1945 ruim twintig mannen en vrouwen gedood door de illegaliteit. De conclusie lijkt gerechtvaardigd dat door deze liquidaties twee tot vier keer zoveel slachtoffers vielen als op grond van het Zaanse inwonertal kan worden verwacht. Verwonderlijk is dat niet; het verzet in de Zaanstreek was bovengemiddeld actief. Het […]

Oorlogsmuseum in Zaandam?

Jolande Withuis, onderzoekster bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, hield onlangs een lezing bij de viering van 25 jaar Verzetsmuseum. Ik citeer de eerste twee alinea’s van haar behartenswaardige betoog: “Een van mijn favorieten in de collectie van het jarige Verzetsmuseum is de kartonnen kerstboom die in gevangenschap werd gefröbeld door verzetsman Carel Steensma (1912-2006), […]