De vele mythes rond Hannie Schaft

De bedenker van de in oktober 2015 in première gegane musical over Hannie Schaft liet de Volkskrant optekenen dat hij zich in het eindproduct enkele vrijheden zou veroorloven. De harde waarheid was blijkbaar niet voldoende om de zang-en-dansproductie aan te kleden.

Hoe vrij de makers zich voelden om de geschiedenis te verbuigen bleek al uit een citaat dat hoofdrolspeler Jim Bakkum eind augustus 2015 aan het Noordhollands Dagblad kado deed: “Ik speel Hugo, een medeverzetsstrijder die in het echt Jan Bonekamp heette. Hannie Schaft en hij hadden in de oorlog een fling, maar ze besloten tot de bevrijding te wachten. Toen was het te laat, want ze werden beiden gefusilleerd.” Hoewel Bakkum er op is geattendeerd dat hij in twee zinnen twee historische fouten maakte (De ‘fling’ werd al tijdens de oorlog in daden omgezet en Jan Bonekamp is niet gefusilleerd), herhaalde hij de onzin een maand later op de website Musicalnieuws.

Er zingen meer sprookjes rond over het Haarlemse verzetsicoon. Haar laatste woorden zouden zijn geweest: “Ik schiet beter”, in reactie op de eerste, mislukte executiepoging door Schmitz (zijn pistool functioneerde niet naar behoren). Dit verzinsel is de wereld in geholpen door Theun de Vries, via zijn boek Het meisje met het rode haar. Zelfs het Amsterdamse Verzetsmuseum en de Hannie Schaft Stichting houden vast aan dit gedramatiseerde heldenbeeld, alsof de werkelijkheid al niet aangrijpend genoeg was. Het slaat overigens wel aan. Musical-auteur Allard Blom in de Noord-Hollandse kranten van begin oktober 2015: “Dat zei ze toen echt.”

De Hannie Schaft Stichting heeft op haar site zelfs het bericht staan dat Hannie ‘Ik schiet beter’ tegen Willy Lages zou hebben geroepen. Deze SS-Sturmbannführer was echter niet aanwezig op het moment suprême. Wie in de archieven duikt ziet dat Hannies heldhaftige woorden sowieso nergens zijn terug te vinden. Geen van de drie mannen die getuige waren van haar gewelddadige dood (politierechercheur Maarten Kuiper, Kriminalsekretär Mattheus Schmitz en een niet bij naam genoemde Gefreiter) hebben tijdens of na de oorlog een verklaring afgelegd waarin Hannies famous last words worden bevestigd. Integendeel. Maarten Kuiper vertelde tijdens een verhoor in 1946: “Ten tijde dat ik met haar [Hannie] liep te praten, hoorde ik plotseling een schot afgaan, waarop het meisje een kreet liet horen: au. Zij stond nog te sidderen. En daar ik meende dat het schot niet juist was geplaatst, plaatste ik mijn machinepistool op haar linker schouder en gaf een vuurstoot, waarop zij onmiddellijk in elkaar zakte.”

Op de site van de Hannie Schaft Stichting wordt ook het, eveneens veelvuldig aangehaalde, beeld geschetst van een boven Hannies geïmproviseerde duingraf uitstekende dot rood haar: “De Gefreiter en Kuijper [sic] groeven een gat, waar ze het lichaam van Jannetje Johanna Schaft inwierpen. Vervolgens overdekten ze dit met zand. Het ging echter zo haastig dat er een pluk van het lange rode haar van Hannie boven het zand bleef uitsteken.” Het is een mooi symbool, terug te vinden in Ton Kors’ biografie van Hannie Schaft, maar ook hiervan is niets terug te bespeuren in de primaire bronnen.

Hannie Schaft als slachtoffer van de Velser affaire, de talloze theorieën over haar betrokkenheid bij de dood van de foute Zaandamse politiechef Ragut; haar geschiedenis heeft al die fictie niet nodig. Ook met de waarheid en de bekende feiten valt een boek te vullen. En dat hoeft geen afbreuk te doen aan haar heldhaftige reputatie.

Over Hannie Schafts weinige jaren zijn inmiddels twee boeken verschenen. Theun de Vries’ Het meisje met het rode haar is een geromantiseerd levensverhaal. De Vries is er, na overleg met CPN-Kamerlid Marcus Bakker, onder meer verantwoordelijk voor dat de liefdesrelatie tussen Hannie en haar strijdmakker Jan Bonekamp onbeschreven bleef. Dat benoemen zou te pijnlijk zijn voor de familie Bonekamp, want Jan was ten tijde van zijn relatie met Hannie gehuwd. Ook verder wankelt het boek van Theun de Vries constant tussen feit en fictie en is het daardoor een onbetrouwbare bron.

De biografie Hannie Schaft. Het levensverhaal van een vrouw in het verzet tegen de nazi’s geeft een veel realistischer beeld van de Haarlemse, maar is eveneens incompleet en een enkele keer onjuist. Auteur Ton Kors beschikte bovendien, toen hij in de jaren ’70 onderzoek deed, niet over allerlei archieven die inmiddels wel beschikbaar zijn. Zijn boek verschijnt binnenkort overigens als herdruk.

Het wordt tijd voor een nieuwe biografie, waarin de feiten wel tot hun recht komen. Dat heeft Hannie Schaft wel verdiend.

Hannie Schaft

 

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.